porady językowe, ulubione

Jak prawidłowo stosować cudzysłów?

Z moich dotychczasowych doświadczeń wynika, że dziewięćdziesiąt pięć procent społeczeństwa nadużywa cudzysłowu, choć reguły interpunkcyjne z nim związane są akurat jednymi z prostszych w języku polskim. Oto krótki przewodnik po cudzysłowach, zastosowaniach i popularnych błędach.

Zacznijmy od tego, że piszemy rzeczy w cudzysłowie, a nie w cudzysłowiu. W jednym z poprzednich tekstów omawiałam już ten błąd, cytując pewnego prowadzącego: „Możemy mieć coś w dupie, ale nie w dupiu, dlatego piszemy »w cudzysłowie«, a nie »w cudzysłowiu«”.

Warto także zwracać uwagę na wygląd cudzysłowu. W tej chwili często można spotkać się z cudzysłowem maszynowym, który wygląda tak:

cudzysłów maszynowyRozpowszechnił się przede wszystkim dzięki Internetowi, gdzie wciśnięcie klawisza cudzysłowu daje nam właśnie ten znak. Znajdziecie go niemal wszędzie – lokalne gazetki, w tym także studenckie, z Lidla, Tesco czy Biedronki, ulotki cyklicznych wydarzeń, zapowiedzi kinowe, programy, wizytówki, opisy produktów, portale…

Tymczasem w Wordzie albo LibreOffice zamienia się w cudzysłów prawidłowy, czyli apostrofowy (typograficzny). Ten cudzysłów jest zresztą dla większości z nas intuicyjny: nie zwrócicie uwagi na to, że w jakimś cytacie w lokalnej gazetce ktoś zastosował wersję maszynową, bo był leniwy, ale gdy sami będziecie pisać coś ręcznie, prawdopodobnie bez zastanowienia postawicie cudzysłów otwierający na dole, a zamykający na górze, bo z takim się stykaliście przez lata w szkole.

Niektórzy nawet na Facebooku albo Twitterze zamieniają cudzysłowy maszynowe na apostrofowe, ale moim zdaniem to już niepotrzebna nadgorliwość – to zwykle wiadomości mniej oficjalne, prywatne, nawet jeśli chodzi o komentarz na jakiejś publicznej grupie. Więcej czasu zajmuje podmienienie tych cudzysłowów niż napisanie komentarza…

Cytowanie

Pierwszym i podstawowym zastosowaniem cudzysłowu jest wyróżnienie słów cytowanych. Czasami stosuje się w tym celu także kursywę, ale ma to sens wyłącznie wtedy, gdy cytuje się bardzo krótkie fragmenty, wręcz pojedyncze słowa na przestrzeni całego tekstu.

Prawdopodobnie zetknęliście się kiedyś z problemem cytatu w cytacie (tzn. cudzysłów drugiego stopnia) – sporo osób nie wie, jak sobie z tym poradzić. Niektórzy po prostu stawiają kolejny cudzysłów („Anna powiedziała „Dobranoc” i wyszła”), inni stosują cudzysłowy przecinkowe (‚ ’) lub apostrofowe (‘ ’, ‛ ’) („Anna powiedziała ‘Dobranoc’ i wyszła”), a jeszcze inni znaki mniejszości lub większości („Anna powiedziała <<Dobranoc>> i wyszła” lub „Anna powiedziała >>Dobranoc<< i wyszła”).

Zasada natomiast jest prosta: jeżeli w cytacie pojawia się kolejny cytat, stosujemy cudzysłów ostrokątny niemiecki lub francuski. Niemiecki wygląda tak: » «, francuski tak: « ». Dlatego:

„Anna powiedziała »Dobranoc« i wyszła”.

lub

„Anna powiedziała «Dobranoc» i wyszła”.

I choć oba użycia są dopuszczalne, bezpieczniej będzie użyć cudzysłowu niemieckiego. Francuski jest często stosowany do wyróżniania znaczeń (definicji) w słownikach lub dialogów/przytoczeń w poezji.

Pamiętajcie, że jeśli cytat znajduje się na końcu zdania, najpierw stawiamy cudzysłów, dopiero potem kropkę, nawet jeśli cytat kończy się kropką. Kropka zamyka zdanie, nie cudzysłów. Dlatego:

Pierwsze zdanie Lesia Joanny Chmielewskiej brzmi: „Lesio Kubajek postanowił sobie, że zamorduje personalną”.

Nazwy własne

Cudzysłów stosuje się również do wyróżnienia nazw własnych takich jak pseudonimy, nazwy instytucji, obiektów, organizacji…

Na przykład:

Tadeusz „Bór” Komorowski, Stefan „Grot” Rowecki, Dwayne „The Rock” Johnson, Centrum Kultury „Zamek”.

Wyraz obcy stylistycznie lub ironia

Wyrazy obce stylistyczne ujmuje się w cudzysłów szczególnie w tekstach naukowych. Jeżeli ktoś używa z jakiegoś powodu słowa, dajmy na to, „fajny”, w ten sposób powinien zasygnalizować, że stosuje je świadomie.

Ironia tłumaczy się sama przez się:

Nudy, stereotypy i przewidywalność, czyli jak napisać „idealną” książkę.

Sypiące się kamienice i obdrapane podwórka to prawdziwe „zabytki” każdego miasta.

Tytuły czasopism

Choć w niektórych miejscach wciąż można zetknąć się z tytułami książek w cudzysłowie, coraz częściej jednak stosuje się kursywę. Tytuły czasopism natomiast zapisuje się w cudzysłowie. Bezwzględnie i zawsze. „Odra”, „The New York Times”, „Gazeta Wyborcza”, „Kino”, „Radio Times”. I tak dalej, i tak dalej…

Ważne: jeśli stosujemy kursywę, cudzysłów nie jest już potrzebny. I na odwrót, nie stosujemy kursywy, jeśli tekst został ujęty w cudzysłów. Bardzo, bardzo rzadko zdarza się, że trzeba zdublować wyróżniki.

Kiedy nie używamy cudzysłowu?

Gdy słowo jest użyte w przenośni lub znaczeniu wtórnym, albo gdy cały zwrot, który chcielibyśmy ująć w cudzysłów, to związek frazeologiczny. Zawsze trzy razy się zastanówcie, czy cudzysłów jest potrzebny.

Te rozważania to „dzielenie skóry na niedźwiedziu”. (frazeologizm)

„Oko” kamery uchwyciło ważne momenty w życiu bohatera. (przenośnia)

„Przedzieram się” przez kolejne rozdziały książki. (znaczenie wtórne)